บทเรียนที่ควรทบทวนจากข่าวคดีทุจริตงบการเงิน
การทุจริตงบการเงินที่เห็นในสื่อมักไม่ได้เกิดจากความผิดพลาดเผอเรอเพียงเล็กน้อย แต่สะท้อนให้เห็นการฉกฉวยประโยชน์จากช่องโหว่ในธุรกิจ ตั้งแต่เรื่องธรรมาภิบาล การกำกับดูแล การควบคุมภายใน ไปจนถึงวัฒนธรรมองค์กรและแรงจูงใจในการกระทำผิด
บทความนี้ถอดบทเรียนสำคัญที่องค์กรและผู้เกี่ยวข้องควรทบทวน เพื่อให้การจัดทำงบการเงินและการตรวจสอบสามารถ สะท้อนความเสี่ยงได้จริง และ สร้างความเชื่อมั่นได้อย่างเป็นระบบ
คำถามสำคัญที่ควรถามให้ชัดก่อนปิดงบ
1) การบิดเบือนงบการเงินมักเริ่มจาก “แรงจูงใจ" และ "โอกาส”
ในหลายกรณี ความเสี่ยงในการทุจริตเพิ่มสูงขึ้นเมื่อองค์กรเผชิญแรงกดดันด้านผลประกอบการ ตัวชี้วัด สัญญาเงินกู้ หรือแม้แต่การประเมินมูลค่าธุรกิจ ในขณะที่ระบบกำกับดูแลและการควบคุมภายในยังไม่เข้มแข็งพอ
- แรงกดดันให้ธุรกิจเติบโตได้ตามเป้า จนต้องเร่งรับรู้รายได้ หรือชะลอการรับรู้ค่าใช้จ่าย
- การอนุมัติหรือทบทวนตามหน้าที่ (segregation of duties) ไม่ได้ถูกแจกแจงชัดเจน
- ข้อมูลสำคัญอยู่กับคนหรือทีมเล็ก ๆ และตรวจสอบย้อนกลับยาก
ทบทวนสิ่งที่อาจเป็นแรงจูงใจให้เกิดการบิดเบือนตัวเลข เช่น KPI โบนัส เงื่อนไขของสัญญา รวมถึงประเมินว่ากลไกการอนุมัติและทบทวนเป็นอิสระมากพอหรือไม่
2) จุดเสี่ยงที่พบบ่อย: รายได้ ประมาณการ และธุรกรรมซับซ้อน
เหล่านี้เป็นรายการตรวจสอบที่อาศัยดุลยพินิจสูง ซึ่งมักเป็นพื้นที่ที่คำอธิบายสำคัญพอ ๆ กับตัวเลข เพราะผู้ใช้งบต้องเข้าใจเหตุผลและสมมติฐานที่อยู่เบื้องหลัง
- การรับรู้รายได้ (revenue recognition) ที่มีเงื่อนไขหรือสัญญาซับซ้อน
- ประมาณการและการตั้งสำรอง (ECL, provision, impairment) และการเลือกสมมติฐาน
- รายการนอกปกติ หรือธุรกรรมกับบุคคลหรือกิจการที่เกี่ยวข้อง (related parties)
ระบุเหตุผลประกอบการตัดสินใจให้ชัด แจกแจงเป็น assumptions + sensitivity + governance trail เพื่อให้ผู้กำกับดูแลตรวจสอบและทบทวนได้จริง ลดการแก้ไขในช่วงปิดงบ
3) Internal Control ที่ดีต้องสัมพันธ์กับความเสี่ยง
เอกสารควบคุมภายในที่ครบถ้วนไม่ได้แปลว่าควบคุมระบบได้จริง หากเอกสารเหล่านั้นไม่ได้ถูกออกแบบให้ครอบคลุมจุดเสี่ยง และไม่ถูกตรวจสอบติดตามอย่างสม่ำเสมอ
- จุดควบคุมสำคัญ (key controls) ไม่ครอบคลุมจุดเสี่ยงจริง หรือไม่มีหลักฐานการดำเนินการ
- ITGC/การเข้าถึงระบบ (access) ไม่เข้มแข็ง ทำให้แก้ไขข้อมูลได้โดยไม่ทิ้งร่องรอย
- การบริหารการเปลี่ยนแปลง (change management) ไม่ถูกควบคุม
ทำ risk assessment ให้ชัดเจนก่อน แล้วค่อย map ไปสู่ key controls และหลักฐานที่ต้องมี โดยเฉพาะส่วนที่เกี่ยวกับข้อมูลและระบบดิจิทัล (ITGC, access, audit trail)
4) ธรรมาภิบาลและการกำกับดูแล: ผู้บริหารต้องเห็นภาพ ไม่ใช่เฉพาะผลลัพธ์
บทบาทของคณะกรรมการและผู้กำกับดูแลคือการตั้งคำถามให้ถูกจุด และติดตามความเสี่ยงเชิงรุก ไม่ปล่อยให้สะสมจนเหตุการณ์บานปลาย
- ข้อมูลที่นำเสนอในชั้นผู้บริหารมักเป็นสรุปปลายทาง แต่ขาดบริบทด้านความเสี่ยงและสมมติฐาน
- ขาดระบบหรือกลไกทบทวนรายการที่พึ่งพาดุลยพินิจสูงหรือธุรกรรมสำคัญ
- การติดตามผลจากข้อสังเกตหรือข้อบกพร่องไม่ต่อเนื่อง
นอกจากการรายงานตัวเลข ปรับรูปแบบรายงานให้ผู้บริหารเห็นความเสี่ยง สมมติฐาน และผลกระทบพร้อม ๆ กัน และกำหนดกลไกการทบทวนรายการดุลยพินิจสูงอย่างสม่ำเสมอ
5) คุณภาพของงานสอบบัญชีขึ้นอยู่กับ Professional Skepticism และหลักฐานที่ตรวจสอบย้อนกลับได้
ในยุคที่ข้อมูลมากขึ้น ความเสี่ยงซับซ้อนขึ้น งานตรวจสอบต้องออกแบบให้ลึกขึ้นในจุดเสี่ยง และชัดขึ้นในเรื่องหลักฐาน เพื่อให้สรุปผลได้โดยมีเหตุผลรองรับและตรวจสอบย้อนกลับได้
- ตั้งคำถามต่อสมมติฐานและข้อมูลที่มีความเสี่ยงสูง
- ใช้ analytics เพื่อช่วยชี้จุดผิดปกติ (anomalies) และโฟกัสการตรวจ
- จัดทำ working paper ให้ย้อนกลับได้ ตั้งแต่ความเสี่ยง → ขั้นตอนตรวจ → หลักฐาน → ข้อสรุป
หากต้องการลดความเสี่ยงในระยะยาว แนะนำให้ลงทุนกับ “ระบบเอกสารหลักฐาน” ที่ช่วยให้การตรวจสอบย้อนกลับเกิดได้จริง รวมถึงการยกระดับทักษะของทีมที่เกี่ยวกับความเสี่ยง ข้อมูล และเทคโนโลยี
สรุป: ความโปร่งใสเริ่มจากการเห็นความเสี่ยงให้เร็ว และจัดการให้เป็นระบบ
บทเรียนจากข่าวทุจริตงบการเงินชี้ชัดว่าการป้องกันไม่ใช่เรื่องของฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง แต่เป็นเรื่องของ “ระบบ” ที่เชื่อมต่อกันตั้งแต่ธรรมาภิบาล วัฒนธรรมองค์กร การควบคุมภายใน คุณภาพข้อมูล ไปจนถึงการตรวจสอบทบทวน
สนใจทบทวนจุดเสี่ยงก่อนปิดงบ?
หากองค์กรของคุณต้องการทบทวนความพร้อมด้านเอกสาร จุดเสี่ยงสำคัญ หรือแนวทางเสริมระบบควบคุมภายในให้รองรับการตรวจสอบเชิงความเสี่ยง เราพร้อมให้คำปรึกษาในทางปฏิบัติ
ข้อจำกัดความรับผิด
บทความนี้จัดทำขึ้นเพื่อเผยแพร่ความรู้และมุมมองเชิงวิชาชีพโดยทั่วไป ไม่ถือเป็นคำแนะนำทางวิชาชีพสำหรับกรณีเฉพาะ ผู้อ่านควรพิจารณาตามข้อเท็จจริงและสถานการณ์ของกิจการ และควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนการตัดสินใจ
